Karavanda Elektrik Arızası: Multimetreyle Adım Adım Teşhis

Karavan elektriğinde arıza aramak, parça değiştirip tutmasını beklemek değildir. Elinde multimetre varsa hattı ikiye bölerek ilerlersin: buraya kadar gerilim geliyor mu, gelmiyor mu. Her ölçüm şüpheli alanı yarıya indirir. Bu yazı kurulum anlatmıyor. Çalışmayan bir sistemde arızanın yerini bulmayı anlatıyor.

Multimetreyi kur: üç kademe yeter

Karavanda üç ölçüm işini görür.

• DC gerilim (V ve düz çizgi işareti): Akü ve 12 V hatlar için. Otomatik kademe yoksa 20 V seç.
• Süreklilik (ses işareti): Uçları birbirine değdirince öter. Sigorta ve kablo kopukluğu için.
• DC akım (A): Kırmızı ucu 10A girişine takarsın. Yalnızca kaçak akım ölçümünde.

Süreklilik ve direnç ölçümü devre enerjisizken yapılır. Gerilim ölçümü ise devre çalışırken. İkisini karıştırmak en sık yapılan hata.

Bir uyarı: akım ölçümü bitince kırmızı ucu 10A girişinden çıkar. Orada unutup gerilim ölçmeye kalkarsan multimetrenin sigortasını uçurursun.

Aküyü oku: 12,6 V her aküde doğru değil

Ölçüme hep aküden başla. Ama tek bir "dolu" rakamı yok, kimya değiştirir.

• Kurşun-asit ve AGM: dinlenmiş ve dolu akü yaklaşık 12,6-12,8 V okur. 12,1-12,3 V bandı kabaca yarı dolu demektir.
• LiFePO4: dolu akü 13,4-13,6 V bandındadır. Dahası, %20 ile %80 arasında gerilim neredeyse düz gider. Yani LiFePO4'te gerilime bakarak şarj durumu okumak güvenilir değildir.

İki şart var: ölçümü şarj ve yük yokken yap, aküyü birkaç saat dinlendir. Şarj cihazından yeni ayrılmış akü olduğundan dolu görünür. Kaynaklar dinlenme süresinde ayrışıyor, 4 saat yaygın kabul.

LiFePO4 akü 0 V okuyorsa akü ölmüş olmayabilir. BMS koruma amacıyla çıkışı kesmiş olabilir. Bu kimyanın diğer kuralı: 0 °C altında şarj edilmez. Kış kampında "akü var ama şarj almıyor" şikâyetinin sıradan sebebi budur. Akü seçimi tarafını LiFePO4 mi AGM mi yazısında ayrı anlattık.

"Hiçbir şey çalışmıyor": hattı ikiye böl

Siyah ucu akünün eksisinde ya da temiz bir şase noktasında sabit tut. Kırmızı ucu hat boyunca ilerlet:

1. Akü klemenslerinde gerilim var mı?
2. Ana şalterin veya ayırıcının çıkışında var mı?
3. Sigorta kutusunun giriş barasında var mı?
4. Sigortanın iki bacağında da var mı? Bir bacakta var diğerinde yoksa sigorta atmış.
5. Cihazın artı ucunda var mı?

Gerilimin kaybolduğu iki ölçüm noktası arası, arıza bölgen. Cihazın artı ucunda gerilim varken cihaz çalışmıyorsa geriye iki ihtimal kalır: cihazın kendisi ya da eksi hattı.

"Işıklar kısılıyor": gerilim düşümü ölçümü

Buranın kuralı tek cümle: gerilim düşümü yalnızca akım akarken ölçülür. Yük kapalıyken kötü bir bağlantı bile kusursuz görünür, çünkü akım yoksa düşüm de yoktur. Direnç ölçümü de bu arızayı çoğu zaman kaçırır; multimetrenin küçük pili devrenin gerçek akımını basamaz.

Ölçüm şöyle: cihazı çalıştır, multimetreyi DC gerilimde şüpheli parçanın iki ucuna koy. Kabloyu, şalteri, klemensi, ek yerini üstünden ölç. Okuduğun sayı o parçada kaybolan gerilimdir.

Fluke'un otomotiv devreleri için verdiği üst sınırlar iyi bir cetvel:

• Bağlantı ve klemens: 0,00 V
• Kablo: 0,20 V
• Şalter veya anahtar: 0,30 V
• Şase bağlantısı: 0,10 V

Bir klemensin üstünde 0,4 V okuyorsan o klemens hem enerjini yiyor hem ısınıyor. Söküp temizle, sıkıştır, yeniden ölç.

Kaynaklar burada iki farklı çerçeve kullanıyor, karıştırma. Yukarıdakiler tek bir parça için teşhis sınırı. Kurulum kaynakları ise hattın tamamı için bütçe verir; şarj hattında toplam yarım voltun altı hedeflenir, aydınlatmada 1 V'a kadar tolerans normal sayılır. Parça başına 0,4 V sorundur, hat bütününde 0,4 V olağan olabilir.

Eksi hat ve şase: en çok atlanan yer

Arızaların büyük kısmı eksi tarafta çıkar. Artı hat genelde tek parça kablodur, gözle takip edilir. Eksi ise şaseye, gövdeye, bazen boya üstüne sıkılmış bir vidaya bağlanmıştır.

Testi basit: kırmızı ucu akünün artısında sabit tut. Siyah ucu sırayla cihazın eksi ucuna, ara şase noktasına, akünün eksi klemensine götür. Üçünde de aynı gerilimi okumalısın. Bir noktada sayı düşüyorsa aradaki eksi hat direnç yapıyor.

Sonra ölçüm gerektirmeyen kısma geç: korozyon avı. Klemens başındaki beyaz-yeşil toz, nemden kararmış kablo ucu, boya üstüne sıkılmış şase vidası, elle oynayan klemens. Çekip bak, çevirip bak. Titreşim yıllar içinde her bağlantıyı gevşetir.

"Sigorta atıyor": sigorta kabloyu korur, cihazı değil

Bu cümleyi ezberle. Sigortanın görevi, kablonun izolasyonu erimeden önce atmaktır. Cihazı kurtarmak onun işi değil.

Bunun pratik sonucu şu: atan sigortayı bir büyüğüyle değiştirmek arızayı çözmez, yangın riskini üstlenir. Kablonun taşıyabileceğinden büyük sigorta, koruması olmayan kablo demektir.

Sigorta atıyorsa üç şeyden birini ara:

1. Kısa devre. Artı hat bir yerde şaseye değiyor. Aküyü ayır, sigortayı çıkar, sigorta yuvasının yük tarafı ile şase arasında süreklilik ölç. Ötüyorsa kısa devre var.
2. Aşırı yük. Hatta olması gerekenden fazla cihaz var. Enerji bütçesi hesabı burada işine yarar.
3. Yanlış sigorta. Kablo kesitine göre değil, eline geçene göre takılmış.

Sigorta her seferinde değil de "bazen" atıyorsa kablo güzergâhını gözle takip et. Bir köşeden geçen kablo yolda sürtünerek yıpranır, izolasyon açılır, bozuk yolda silkelenince şaseye değer.

Akü gece boşalıyorsa: kaçak akım

Her şey kapalı ama akü sabaha eriyor. Ölçümü:

1. Tüm cihazları kapat, akünün eksi kablosunu klemensten ayır.
2. Multimetreyi DC akıma al, kırmızı ucu 10A girişine tak.
3. Multimetreyi eksi klemens ile ayırdığın eksi kablo arasına seri bağla. Akım artık aletin üzerinden geçer.
4. Okuduğun değer beklenenden yüksekse sigortaları tek tek çek. Hangi sigortayı çekince sayı düşerse kaçak o hatta.

Bu ölçüm sürerken büyük bir yük çalıştırma, multimetrenin sigortası atar.

Sıfır okumayı bekleme. Gaz dedektörü, alarm, radyo hafızası gibi hep açık kalan cihazlar küçük bir akım çeker. Aradığın şey, açıklayamadığın fazlalık.

Nerede durman gerekir

12 V tarafında rahat çalış. 220 V tarafı bambaşka: şehir cereyanı, invertör çıkışı ve jeneratör hattı öldürür. Ne yaptığından emin değilsen oraya multimetre sokma.

İki durumda da teşhis oyunu biter. Yanık plastik kokusu alıyorsan ve kablo demeti eriyip birbirine yapışmışsa, arıza noktası aramak yerine o hattı komple yenilemek gerekir. Kurulum tarafı için karavanda elektrik rehberi işini görür.

Off Assos'ta her deck'te IP67 korumalı, kaçak akım röleli elektrik var. Sisteminle uğraşırken prizin sağlamlığını sorgulamıyorsun, bir sorun çıkarsa röle atıp seni koruyor. Ayrıntı için alanlara bakabilirsin.