Gülpınar Apollon Smintheion: Farelerin Efendisine Adanmış Tapınak

Assos'a gelen çoğu kişi Athena Tapınağı'nı görür, gün batımını izler, sonra Babakale'ye iner. Gülpınar'ı yol üstünde bir kasaba sanıp geçer. Oysa kasabanın kenarındaki vadide, Troas bölgesinin Troya'daki Athena Tapınağı'ndan sonra gelen en önemli kutsal alanı duruyor.

Adı Smintheion. Apollon'a adanmış. Ama sıradan bir Apollon tapınağı değil.

Farelerin Efendisi ne demek

Apollon Smintheus, "Farelerin Efendisi" anlamına geliyor. Anadolu'da bilinen Apollon kültleri içinde fare simgesiyle karşımıza çıkan tek örnek bu.

Neden fare? Anlatıya göre tarlaları kemirgenden koruyan tanrı. Kültün kökenini Girit'e bağlayan ve MÖ 2000 dolaylarında Anadolu'ya taşındığını söyleyen bir rivayet var. Bunu efsane olarak okuyun, kesin tarih değil.

İşin edebiyat tarafı daha sağlam. Homeros, İlyada'yı Apollon'a "Smintheus" diye seslenen bir yakarışla açar. Destanın ilk sayfasındaki rahip Khryses'in kenti Khryse'nin bugünkü Gülpınar olduğu kabul edilir. Yani İlyada'nın ilk kavgası buradan başlar.

Tapınağın naos bölümünde Paroslu heykeltıraş Skopas'a atfedilen bir Apollon heykeli duruyordu. Tanrıyı bir fareye basar biçimde gösterdiği ve yaklaşık 5 metre olduğu düşünülüyor. Bu tahmin antik kaynaklara ve Alexandria Troas sikkelerine dayanıyor. Heykelden bugüne 110 santimlik bir bacak parçası kaldı. Skopas MÖ 4. yüzyılda yaşadı, tapınak ise MÖ 150'lere tarihleniyor; heykeli bir öğrencisi ya da adaşı yapmış olabilir.

Tapınakta neye bakacaksınız

Tapınak MÖ 150'lere tarihleniyor. İon düzeninde.

Plan tipi pseudodipteros, yani "yalancı çift sıra sütun". Dış sütun sırası duruyor, iç sıra kaldırılmış. Böylece sütunlarla duvar arasında geniş bir gezinti koridoru açılıyor. Bu tasarım mimar Hermogenes ile anılır.

Resmi kaynakların verdiği ölçüler:

• Dar cephelerde 8, uzun kenarlarda 14'er sütun
• Dar yüz 23,20 m, uzun kenar 41,65 m
• Yükseklik yaklaşık 15 m, yani beş katlı bir apartman
• Temel yerel volkanik taş; üst yapıda Marmara Adası'ndan getirilen mermer kullanıldığı belirtiliyor
• Sütunlar yedişer tambur parçasından

Toplam sütun sayısı için farklı rakam veren kaynaklar var. 8 ve 14 rakamlarında resmi kaynaklar birleşiyor, toplamda ayrışıyor.

İçeride klasik üçlü var: pronaos, naos, opisthodomos.

Taşa işlenmiş İlyada

Smintheion'u tekil yapan asıl şey frizler. Tapınağı dolanan kabartma bandın konusu doğrudan İlyada. Akhalar ile Troyalıların savaşı.

Başka hiçbir tapınakta bunun eşi yok. Bir yapının bezemesi, tam da o yapının durduğu coğrafyada geçen destanı anlatıyor.

Frizin toplam 120 metre olduğu, bugüne kadar yaklaşık 24 metresinin bulunduğu belirtiliyor. Yani beşte biri. Gerisi hâlâ toprakta ya da kayıp.

Bulunan blokların bir kısmı ören yerindeki sergi alanında duruyor. Yakından bakın. Kabartmalarda çıplak gözle takip edilebilen figürler var.

Hamamlar, kutsal yol ve Troya'dan eski bir köy

1980'den bu yana süren kazılar tapınağın dışında da çok şey çıkardı.

• Büyük ve Küçük Hamam. Büyük Hamam Roma döneminden. Kutsal alana gelen kişi önce arınıyordu. Isıtma hypocaust sistemiyle: ocakta yakılan ateşin sıcak havası, döşemeyi taşıyan kısa sütunların arasından ve duvardaki pişmiş toprak künklerden dolaşıyordu. Borularda su değil, hava vardı.
• Kutsal Yol. Kutsal alanı Alexandria Troas antik kentine bağlıyor, Tuzla Çayı üzerinde köprüsü var. Kaynaklar uzunluk için yaklaşık 35 km veriyor. Bayram ve kurban zamanlarında gelen kalabalık bu yoldan yürüyordu.
• Roma villası, su kanalları, sarnıçlar, heykel kaideleri, geç antik konutlar.
• En şaşırtıcısı: kutsal alanın altında Kalkolitik bir yerleşim. Arkeometrik tarihlemeye göre MÖ 5200-4800. Troya'dan çok önce. Troas'ta Troya öncesini anlatan sayılı yerden biri.

Kazılar 1980'de Prof. Dr. Coşkun Özgünel başkanlığında başladı. 2020'den beri Doç. Dr. Davut Kaplan (Ondokuz Mayıs Üniversitesi) yürütüyor. Alan hâlâ canlı bir kazı, her sezon bir şey daha çıkıyor.

Ziyaret: ne kadar sürer, ne zaman gidilir

Gezmesi 1-1,5 saat. Alan kompakt. Tapınak, hamamlar, sergi ve prehistorik açma birbirine yakın.

• Gölge az. Yaz öğleninde gitmeyin. Sabah erken ya da ikindi sonrası iyi.
• Zemin taşlık ve tozlu. Sandalet değil, kapalı ayakkabı.
• Yanınıza su alın. Kasabada bakkal var ama alanın içinde bir şey aramayın.
• Ören yeri yaz ve kış farklı saatlerde kapanıyor. Yaz akşama kadar açık, kış erken kapanıyor. Yola çıkmadan güncel saati teyit edin. Kazı sezonunda bazı bölümler kapalı olabilir.

Fotoğraf için ikindi ışığını bekleyin. Sütun tamburlarının yüzeyindeki izler o saatte ortaya çıkıyor.

Assos, Gülpınar, Babakale: tek günlük rota

Gülpınar Assos'a yaklaşık 26-28 km. Kaynaklar bu aralıkta ayrışıyor. Yol yarım saat sürüyor. Smintheion tek başına gidilecek bir yer değil, rotanın ortasına konur.

1. Sabah Behramkale. Athena Tapınağı ve kale. Detay için Assos gezi rehberi.
2. Öğleden önce Gülpınar. Smintheion.
3. Öğle Babakale. Gülpınar'dan kısa bir yol. Anadolu'nun en batı ucu, kale, balıkçı barınağı.
4. Dönüş Assos. Gün batımı için akşamüstü kampta olun.

Karavanla giderseniz Smintheion tarafında park sorunu yaşamazsınız. Yol Gülpınar içinden geçiyor ve dar değil. Babakale yolu ise virajlı ve yer yer daralıyor; römorkla ağır gidin.

Troya'yı da programa alacaksanız aynı güne sıkıştırmayın. Troya antik kenti rehberi ayrı bir gün ister.

Off Assos'tan çıkış

Off Assos Assos Tüneli çıkışına 2 dakika. Gülpınar rotası için pratik bir düzen var: sabah kahvenizi kampta için, karavanı deckte bırakın, çekici araçla çıkın. Öğleden sonra döndüğünüzde deck yerinde duruyor.

Yol tarifi ya da rota sorusu için arayın: +90 533 607 38 95.